Một tuyên bố công nghệ sinh học không thể được xác thực chỉ bằng lời kể thuyết phục, hình ảnh gần gũi hoặc uy tín của người phát ngôn. Trường hợp Theranos cho thấy dữ liệu, đánh giá độc lập và khả năng tái lập mới là cơ sở để phân biệt một kết quả khoa học với một tuyên bố chưa được chứng minh.
Bộ phim tài liệu You Can See Everything kể lại câu chuyện Elizabeth Holmes theo cách gần gũi đến mức gây bất an. Nhận định trong bài được phát triển từ bài viết của MIT Technology Review sau khi tác giả dự một buổi chiếu phim. Dù quan sát kỹ đến đâu, người xem vẫn không thể thấy toàn bộ sự thật chỉ qua lời kể của một nhân vật.
Câu chuyện Theranos đã xuất hiện dày đặc trên truyền thông, trong cuốn Bad Blood và loạt phim The Dropout có Amanda Seyfried đóng chính. Góc nhìn mới vẫn đặt ra một câu hỏi khó: làm sao biết một tuyên bố khoa học là thật khi người đưa ra tuyên bố có sức thuyết phục đặc biệt?
Từ sinh viên bỏ học đến nữ tỷ phú tự thân
Elizabeth Holmes xây dựng danh tiếng bằng tuyên bố rằng Theranos có thể thực hiện hơn 100 xét nghiệm chẩn đoán chỉ với vài giọt máu. Công ty huy động được hàng trăm triệu USD và đạt mức định giá 9 tỷ USD trước khi các cuộc điều tra cho thấy công nghệ không hoạt động như đã quảng bá.
Holmes rời Đại học Stanford vào năm 2003 để điều hành Theranos, công ty chẩn đoán do cô thành lập khi mới 19 tuổi. Theo MIT Technology Review, Theranos được định giá 9 tỷ USD vào năm 2014. Cùng năm đó, Forbes gọi Holmes là nữ tỷ phú tự thân trẻ nhất. Hồ sơ của Forbes ghi nhận tài sản của Holmes khi 30 tuổi là 4,5 tỷ USD.
Diễn biến và nội dung điều tra từ năm 2015
Câu chuyện bắt đầu sụp đổ vào năm 2015. Một cuộc điều tra của Wall Street Journal dẫn lời các cựu nhân viên Theranos cho biết xét nghiệm không hoạt động như công ty tuyên bố. Một số người nói thiết bị chưa được kiểm tra đầy đủ và mẫu máu thực tế được phân tích bằng máy của các công ty khác. MIT Technology Review sau đó xếp Theranos vào nhóm những thất bại công nghệ lớn nhất năm 2015.
Đến năm 2016, Forbes điều chỉnh tài sản của Holmes xuống 0 USD. Cũng trong năm đó, một báo cáo của chính phủ Mỹ kết luận phòng thí nghiệm Theranos gặp khó khăn ngay cả với các quy trình cơ bản. Phòng thí nghiệm vẫn trả kết quả cho bệnh nhân dù biết kết quả có thể sai.
Năm 2018, Theranos, Holmes và cựu chủ tịch công ty Ramesh Balwani bị cáo buộc thực hiện một vụ gian lận quy mô lớn. Năm 2022, Holmes nhận mức án hơn 11 năm tù vì lừa đảo nhà đầu tư. Cô bắt đầu chấp hành án vào tháng 5 năm 2023.
Một chân dung đủ gần để làm người xem dao động
You Can See Everything cho thấy cách hình ảnh thân mật và cảm xúc cá nhân có thể làm người xem dao động ngay cả khi các dữ kiện chính đã rõ. Việc hiểu hồ sơ Theranos không khiến người xem hoàn toàn miễn nhiễm trước khả năng định hình câu chuyện của Holmes.
Khoảng một tháng trước khi Holmes vào tù, các nhà làm phim Nathan Fielder, Lance Oppenheim và cộng sự bắt đầu ghi hình cô cùng người bạn đời Billy Evans tại nhà, nơi họ sống với hai con nhỏ. Bộ phim sử dụng nhiều cảnh quay cực cận. Người xem gần như phải nhìn thẳng vào gương mặt của các nhân vật khi họ cố dò xét lẫn nhau.
Holmes vốn nổi tiếng vì những lời nói không trung thực, nhưng cô vẫn mời máy quay vào nhà. Cách xuất hiện này dường như nhằm định hình lại câu chuyện và thể hiện Holmes như một người thành thật có lối tư duy khác thường. Khi bộ phim cho thấy một người mẹ chuẩn bị xa hai con để thi hành án dài hạn, cảm giác đồng cảm có thể xuất hiện ngay cả ở người đã biết rõ hồ sơ vụ việc.
Holmes gieo nghi ngờ vào suy nghĩ của Fielder và đôi lúc khiến người xem cân nhắc liệu cô có thực sự chủ ý nói dối hay không. Biết các dữ kiện không đồng nghĩa với việc miễn nhiễm trước một người có khả năng tác động đến cảm xúc.
Những người từng tin Holmes nói gì?
Ba người từng tiếp xúc trực tiếp với Holmes là Roger Parloff, Matthew Herper và Tyler Shultz đều mô tả sức thuyết phục của cô. Lời kể của họ cho thấy ấn tượng cá nhân, kể cả ấn tượng của người có kinh nghiệm, không thể thay thế việc kiểm tra sản phẩm và dữ liệu.
Năm 2015, một năm sau khi viết chân dung Holmes và Theranos, nhà báo Roger Parloff của Fortune thừa nhận rằng ông đã làm sai. Matthew Herper của STAT, người phỏng vấn Holmes trong năm 2015, sau đó viết rằng ông “khá chắc cô đã nói dối mình”.
Ngay cả Tyler Shultz, cựu nhân viên Theranos trở thành người tố giác và biết sản phẩm không hoạt động, cũng mô tả sức thuyết phục của Holmes. Trong phát biểu được STAT đăng năm 2022, Shultz nói ông có thể trò chuyện với cô trong năm phút rồi bước ra với cảm giác công việc của mình “đang thay đổi thế giới”.
Những trải nghiệm đó cho thấy việc xác minh không thể dừng ở ấn tượng về người phát ngôn. Đây cũng là lý do xác minh là chìa khóa khi xử lý khối lượng thông tin lớn: một câu chuyện mạch lạc vẫn có thể che giấu khoảng trống giữa lời tuyên bố và bằng chứng.
Bình duyệt không giúp chúng ta thấy toàn bộ sự thật
Bình duyệt cho phép chuyên gia kiểm tra phương pháp, dữ liệu và kết luận trước khi một nghiên cứu được công bố, nhưng không bảo đảm mọi bài báo đều đúng. Việc Theranos không công bố dữ liệu đã qua bình duyệt là một dấu hiệu cảnh báo vì giới chuyên môn bên ngoài không thể đánh giá các tuyên bố của công ty.
Phần lớn công việc của Theranos được coi là bí mật thương mại. Điều đó khiến các chuyên gia độc lập không thể kiểm tra phương pháp và kết quả mà công ty quảng bá.
Trong nghiên cứu khoa học, công trình thường được gửi đến tạp chí để các chuyên gia trong cùng lĩnh vực đánh giá. Những chuyên gia này, thường được ẩn danh, đưa ra phản hồi, chỉ ra kết luận đáng ngờ và yêu cầu tác giả giải thích thêm. Quá trình này nhằm tăng tính nghiêm ngặt trước khi nghiên cứu được công bố.
Tuy nhiên, nhà khoa học có thể phóng đại kết quả, thổi phồng tầm quan trọng hoặc điều chỉnh dữ liệu để phục vụ một giả thuyết. Một số sai phạm bị phát hiện trong quá trình đánh giá, nhưng số khác chỉ lộ ra khi phòng thí nghiệm khác không thể tái lập kết quả.
Theo thống kê được Nature công bố, 10.000 bài nghiên cứu đã bị rút lại trong năm 2023. Nhiều công trình khác phải đính chính. Con số này không có nghĩa toàn bộ khoa học đều không đáng tin, nhưng cho thấy một bài báo đã xuất bản vẫn cần được đọc cùng phương pháp, dữ liệu và khả năng tái lập.
Nhiều kết quả được chia sẻ trước khi bình duyệt
Một kết quả được đăng trên kho bản thảo, trình bày tại hội nghị hoặc công bố trong thông cáo báo chí có thể chưa được chuyên gia độc lập đánh giá. Người đọc cần phân biệt giữa việc một nhóm nghiên cứu báo cáo kết quả và việc kết quả đó đã được kiểm tra hoặc tái lập.
Nhiều nhà khoa học đưa công trình lên các kho bản thảo như arXiv, medRxiv và bioRxiv trước khi nộp cho tạp chí chính thức. Các bản thảo này chưa đi qua bình duyệt. Thông cáo báo chí của công ty, bài đăng trên mạng xã hội và nhiều phần trình bày tại hội nghị cũng vậy.
Khoảng cách giữa tuyên bố và kiểm chứng đặc biệt đáng lưu ý trong các chủ đề y sinh, nơi một kết quả kỹ thuật có thể được diễn giải thành kết luận về sức khỏe. Một kết quả do nhóm nghiên cứu công bố chưa tự động chứng minh rằng phương pháp đã được chuyên gia độc lập kiểm tra hoặc được phòng thí nghiệm khác tái lập.
Tác giả bài viết trên MIT Technology Review cho biết bà hỏi ý kiến các nhà khoa học, lý tưởng là những người bà biết và tin cậy, trước khi đăng bài về một tuyên bố mới. Cách làm này không cho phép bà nhìn thấy mọi thứ, nhưng có thể giúp phát hiện điểm yếu không xuất hiện trong thông cáo hoặc cuộc phỏng vấn.
Bài học còn lại từ Theranos
Bài học từ Theranos là sức thuyết phục không phải bằng chứng. Hình ảnh gần gũi, lời nói tự tin và cảm xúc chân thật chỉ giúp một câu chuyện dễ được tin hơn; chúng không chứng minh rằng phương pháp hoạt động, dữ liệu chính xác hoặc kết quả có thể được tái lập.
Elizabeth Holmes là một trường hợp khác thường, và phần lớn nhà khoa học có thể trung thực với công việc của mình. Dù vậy, bộ phim cho thấy một câu chuyện hấp dẫn có thể khiến cả người có kinh nghiệm dao động.
Trong công nghệ sinh học, không ai bên ngoài một tổ chức có thể quan sát mọi quy trình, mẫu thử hay quyết định diễn ra sau cánh cửa phòng thí nghiệm. Vì thế, việc đánh giá cần bắt đầu bằng hai câu hỏi: dữ liệu nằm ở đâu và ai đã đánh giá dữ liệu? Sau đó cần xác định kết quả đã được tái lập hay chưa và người đưa ra tuyên bố đang yêu cầu công chúng tin điều gì.
Hãy theo dõi Sine để tiếp tục đọc những câu chuyện công nghệ được đặt trong bối cảnh và kiểm tra bằng dữ kiện.
