Sáu ý tưởng đang được nghiên cứu để duy trì tâm trí con người. Các hướng này gồm ghép đầu, tạo bản sao bằng trí tuệ nhân tạo và giữ não hoạt động ngoài cơ thể. Những hướng còn lại là thay thế từng phần não, tải toàn bộ não lên máy tính và kết nối não với một vỏ não tổng hợp. Chưa phương án nào chứng minh được khả năng bảo toàn ý thức hoặc mang lại sự bất tử nhận thức. Các kết quả gần thực tế hơn nằm ở nghiên cứu thuốc và phục hồi tổn thương não. Những hướng khác gồm giao diện não và máy tính cùng phần mềm mô phỏng mạng thần kinh.
Điều gì khiến một người vẫn là chính họ qua nhiều thập kỷ? Khoa học gắn câu trả lời với bộ não nặng khoảng 1,36 kg, nơi có hàng tỷ tế bào thần kinh và hàng nghìn tỷ kết nối. Tuy vậy, các nhà nghiên cứu vẫn chưa giải thích đầy đủ cảm giác tự nhận thức hoặc xác định chính xác một ký ức đầu đời nằm ở đâu. Dù phần lớn trải nghiệm dần bị lãng quên, một người ở tuổi 30, 50 hay 70 vẫn cảm nhận được sự tiếp nối của bản thân.
Ngày 15 tháng 10 năm 2026, MIT Technology Review công bố bài viết về sáu con đường duy trì tâm trí. Đây là những hướng mà các nhà nghiên cứu và doanh nhân đang theo đuổi. Một số hướng tập trung duy trì bộ não sinh học, số khác muốn tạo bản sao số hoặc chuyển cấu trúc tâm trí sang phần cứng.
Nội dung: ghép đầu sang một cơ thể mới
Ghép đầu nhằm giữ nguyên bộ não nhưng trao cho nó một cơ thể mới. Trở ngại quyết định là nối lại tủy sống để bộ não điều khiển được cơ thể. Các thí nghiệm hiện có chưa chứng minh kỹ thuật này khả thi ở người. Thủ thuật cũng đặt ra những vấn đề lớn về nguy cơ tử vong, liệt và đạo đức y khoa.
Năm 1970, bác sĩ phẫu thuật thần kinh Robert White cắt đầu một con khỉ vàng rồi ghép sang cơ thể của một con khác. Theo MIT Technology Review, con vật sống thêm vài giờ trước khi chết vì thương tích. White, khi đó là giáo sư tại Đại học Case Western Reserve, đã thử ca phẫu thuật này nhiều lần. Những chiếc đầu được nối lại có thể cử động mắt và miệng, nhưng không điều khiển được cơ thể mới vì tủy sống đã bị cắt đứt.
Đề xuất ghép đầu người
Người cổ súy nổi bật nhất cho ý tưởng ghép đầu người là bác sĩ phẫu thuật Italy Sergio Canavero. Mười năm trước khi bài gốc được xuất bản, ông tuyên bố đã tìm được người tình nguyện là Valery Spiridinov. Người này là một lập trình viên mắc bệnh thoái hóa cơ. Spiridinov từng đồng ý ghép đầu mình vào cơ thể của một người hiến tặng chết não tại Trung Quốc, sau đó rút khỏi kế hoạch và kết hôn. Những người phản đối cho rằng thủ thuật này gần với giết người hơn là điều trị. Ngay cả trong kịch bản khả quan nhất, bệnh nhân vẫn có thể bị liệt và phải dùng máy thở suốt đời.
Canavero cho rằng đánh giá đó sẽ thay đổi nếu việc nối tủy sống bị đứt được chứng minh là khả thi. Trong một nghiên cứu ông đồng tác giả với các bác sĩ phẫu thuật tại Viện Nghiên cứu và Lâm sàng Y học Cấp cứu Sklifosovsky ở Moskva, nhóm nghiên cứu cắt tủy sống của ba con lợn tại vị trí giữa lưng rồi dùng chất bịt kín phẫu thuật để nối các mô thần kinh. Theo nghiên cứu đăng trên tạp chí PLOS One, cả ba con đều đứng dậy và có thể bước đi không vững.
Kết quả ở ba con lợn chưa thuyết phục được giới nghiên cứu chính thống rằng một chiếc đầu có thể điều khiển cơ thể mới. Grégoire Courtine, chuyên gia phục hồi tủy sống tại Trường Bách khoa Liên bang Lausanne ở Thụy Sĩ, nói với MIT Technology Review rằng chưa có công nghệ nào thực hiện được ý tưởng này.
Bản sao tâm trí bằng trí tuệ nhân tạo
Bản sao tâm trí bằng trí tuệ nhân tạo sử dụng nhật ký, bản ghi âm, hình ảnh và dữ liệu cá nhân để mô phỏng cách một người nói chuyện và phản ứng. Công nghệ hiện nay có thể tạo hình đại diện giống chủ nhân, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy hình đại diện tự nhận thức hoặc là sự tiếp nối của người đã cung cấp dữ liệu.
Khái niệm bản sao tâm trí
Theo MIT Technology Review, năm 2014, nhà tương lai học kiêm lãnh đạo công nghệ sinh học Martine Rothblatt trình bày khái niệm này trong cuốn sách về lời hứa và hiểm họa của sự bất tử số. Theo đề xuất của bà, mỗi người sẽ đưa nhật ký, bản ghi âm, lịch sử mạng xã hội và dữ liệu cá nhân vào một kho lưu trữ. Phần mềm sau đó dùng số dữ liệu này để tạo ra một hình đại diện có cách nói chuyện và phản ứng giống chủ nhân.
Rothblatt dự đoán rằng khi công nghệ tiến bộ, các bản sao ấy có thể được xem là có ý thức và được trao quyền con người sau khi vượt qua đánh giá tâm lý. Chỉ 12 năm sau khi cuốn sách ra mắt, một phần dự đoán đã thành hiện thực về mặt mô phỏng. StoryFile, Afterlife AI và Synthesia cho phép người dùng tải thông tin cá nhân cùng hình ảnh lên để tạo tác tử trò chuyện mang ký ức của họ hoặc khuôn mặt số biết nói. Một số người có ảnh hưởng giao việc trên TikTok cho bản sao trí tuệ nhân tạo, trong khi những người khác tạo hình đại diện cho cha mẹ lớn tuổi để lưu giữ tính cách.
Giới hạn của bản sao số
Khả năng mô phỏng ngày càng thật có thể dẫn đến kết quả hài hước, cảm giác bất an hoặc sự gắn bó không lành mạnh. Nó cũng khiến con người dễ chấp nhận hình đại diện như một thực thể sống. Tại một sự kiện năm 2025 của Khoa Truyền thông thuộc Đại học California ở Los Angeles, bản sao Marvatar của Rothblatt được chiếu lên màn hình, điều phối thảo luận và trò chuyện với bà như một bên ngang hàng. Theo trường đại học, một số người tham dự đã xúc động và bật khóc.
Điều còn thiếu là bằng chứng cho thấy những hình đại diện này thực sự tự nhận thức. Ngay cả khoa học thần kinh cũng chưa có định nghĩa rõ ràng về ý thức, càng chưa có phép kiểm tra đủ tin cậy để áp dụng cho một thực thể số. Những tiến bộ như trí tuệ nhân tạo tái tạo hình ảnh từ bản quét não cho thấy máy móc có thể giải mã một phần tín hiệu thần kinh, nhưng điều đó khác với việc sao chép một con người.
Duy trì một bộ não bên ngoài cơ thể
Duy trì não ngoài cơ thể có nghĩa là truyền máu nhân tạo giàu oxy để giữ hoạt động sinh lý sau khi người hiến qua đời. Bexorg hiện chỉ duy trì được não trong khoảng 24 giờ. Não vẫn trao đổi chất nhưng không có hoạt động điện phối hợp, nên công ty không xem chúng là có ý thức.
Theo MIT Technology Review, ý tưởng giữ não trong bình từng xuất hiện trong bộ phim hài năm 1983 về một nhà khoa học đem lòng yêu bộ não sống nhờ chất lỏng hư cấu và giao tiếp bằng thần giao cách cảm. Theo bài viết này, đến năm 2025, công ty Bexorg bắt đầu giới thiệu với báo chí những bộ não người thật được đặt trong bể chứa. Công ty nhận não từ người hiến tạng ngay sau khi họ qua đời rồi truyền máu nhân tạo giàu oxy để khởi động lại hoạt động sinh lý.
Bexorg cho rằng não người còn nguyên vẹn về sinh lý có thể hữu ích hơn động vật trong thử nghiệm thuốc và an toàn hơn việc thí nghiệm trên người đang sống. Chẳng hạn, nhà nghiên cứu có thể đưa một hợp chất điều trị Alzheimer vào não rồi đo trực tiếp những thay đổi xảy ra bên trong cơ quan này.
Hoạt động sinh lý không đồng nghĩa với ý thức
Tổng giám đốc Zvonimir Vrselja tin rằng sẽ có người muốn khôi phục ý thức cho não nằm ngoài cơ thể, nhưng ông không cho rằng công nghệ của Bexorg đã làm được điều đó. Các bộ não vẫn trao đổi chất nhưng không còn hoạt động điện phối hợp, vì vậy công ty nhận định chúng không có ý thức. Để phòng ngừa, nhóm nghiên cứu còn đưa thuốc gây mê mạnh propofol vào mô não.
Theo MIT Technology Review, Bexorg đang cải thiện hệ thống hỗ trợ sự sống với mục tiêu kéo dài thời gian duy trì não từ khoảng 24 giờ lên hai tuần. Thành quả trước mắt có thể nằm ở nghiên cứu thuốc, không phải một cuộc đời thứ hai.
Thay thế từng phần của não
Thay thế từng phần não là hướng ghép mô vỏ não trẻ vào những vùng bị tổn thương hoặc lão hóa. Mục tiêu gần nhất là phục hồi mô và chức năng bị mất sau đột quỵ. Khả năng dùng quá trình này để kéo dài sự sống hoặc bảo toàn ký ức vẫn chưa được chứng minh.
Theo MIT Technology Review, năm 2026, Cơ quan Dự án Nghiên cứu Tiên tiến về Y tế của Mỹ cam kết tài trợ tối đa 175 triệu USD. Khoản tiền dành cho chương trình sửa chữa chức năng mô vỏ não mới. Theo mục tiêu chính thức được bài viết dẫn lại, chương trình sẽ sản xuất mô để ghép vào não người bị đột quỵ. Mục đích là phục hồi phần mô tổn thương và chức năng đã mất.
Theo MIT Technology Review, Jean Hébert từng đưa ra lập luận này trong cuốn sách xuất bản năm 2020. Nhà khoa học thần kinh đứng đầu chương trình cho rằng con người có thể sống lâu hơn bằng cách thay tế bào não già bằng tế bào trẻ. Vì bản sắc cần được duy trì, ông cho rằng mô mới phải được ghép thành từng phần nhỏ để não có thời gian thích nghi.
Rào cản của mô vỏ não thay thế
Các nhà khoa học từng nộp hồ sơ tham gia chương trình cho biết Hébert yêu cầu một cách tiếp cận cụ thể. Thay vì tạo riêng từng loại tế bào, chương trình muốn có những khối vỏ não trẻ và hoạt động được, gần giống mô trong quá trình phát triển của thai nhi. Marius Wernig, nhà nghiên cứu tế bào gốc tại Đại học Stanford, mô tả mục tiêu đó là tạo một dạng vỏ não phôi có thể ghép vào não trưởng thành.
Chưa ai biết mô thay thế có thể hoạt động như một phần thực sự của não hay tiếp quản ký ức hay không. Việc tạo mô tiền thân vỏ não mới trong phòng thí nghiệm cũng chưa có lời giải. Một khả năng là dùng các tiến bộ về mô não thu nhỏ được nuôi trong đĩa thí nghiệm.
Chương trình đặt thời hạn năm năm để xây dựng nền tảng cho thử nghiệm đầu tiên trên người. Mục tiêu được công bố là biến tổn thương não từ trạng thái vĩnh viễn thành tình trạng có thể sửa chữa. Khả năng đảo ngược lão hóa vẫn là giả thuyết xa hơn.
Tải toàn bộ não lên máy tính
Tải toàn bộ não lên máy tính đòi hỏi lập bản đồ mạng lưới tế bào thần kinh và khớp thần kinh, sau đó mô phỏng cấu trúc ấy bằng phần mềm. Các nhà khoa học đã lập bản đồ não ruồi, nhưng một khảo sát công bố năm 2025 ước tính mô phỏng toàn bộ não người sẽ không xuất hiện trước năm 2125.
Nhà khoa học thần kinh Sebastian Seung tại Đại học Princeton đề xuất rằng ký ức và bản sắc nằm trong mạng lưới hàng trăm nghìn tỷ khớp thần kinh. Nếu lập bản đồ được toàn bộ mạng lưới ấy, một số nhà nghiên cứu tin rằng máy tính có thể mô phỏng không chỉ trí thông minh chung mà cả ký ức, quan điểm và tính cách của một người cụ thể.
Các nhà khoa học đã bắt đầu lập bản đồ hệ thần kinh của động vật đơn giản hơn. Năm 2024, Seung tham gia phân tích một bộ não ruồi được cắt thành các lát mỏng như giấy và chụp bằng kính hiển vi điện tử. Theo MIT Technology Review, phần mềm phân tích ảnh sau đó truy vết được 139.255 tế bào thần kinh và khoảng 55 triệu khớp thần kinh. Seung cho rằng bản đồ này có thể giúp tạo phần mềm tiết kiệm năng lượng bằng cách tính toán giống não thật.
Khoảng cách từ não ruồi đến não người
Khoảng cách từ não ruồi đến não người vẫn rất lớn. Năm 2025, PLOS One công bố một cuộc khảo sát 312 nhà khoa học thần kinh. Khảo sát ước tính việc mô phỏng toàn bộ não người sẽ không xuất hiện trước năm 2125. Ngay cả khi bản mô phỏng hoàn chỉnh được tạo ra, chưa có cách xác định nó là chính người đã được quét hay chỉ là một bản sao.
Bảo quản não trong khi chờ công nghệ
Khoảng thời gian kéo dài ít nhất một thế kỷ khiến Nectome và Sparks Brain Preservation cung cấp dịch vụ bảo quản não hoặc cơ thể ngay từ hiện tại. Hai công ty Mỹ truyền vào mô những hóa chất mạnh tương tự loại dùng để cố định não ruồi trước khi lập bản đồ kết nối. Họ hy vọng cấu trúc tinh vi của não có thể tồn tại đủ lâu để một công nghệ trong tương lai khôi phục nó.
Não phải được bảo quản rất nhanh sau khi chết, vì vậy cả hai công ty muốn phối hợp với những bệnh nhân sử dụng hỗ trợ y tế để kết thúc sự sống. Vào thời điểm bài gốc được công bố, thủ tục này hợp pháp tại 13 bang của Mỹ và thủ đô Washington. Bác sĩ cung cấp liều thuốc gây tử vong, còn bệnh nhân mắc bệnh giai đoạn cuối tự kích hoạt việc truyền thuốc. Đổi lại một khoản phí, đội bảo quản có thể chờ sẵn để xử lý não ngay sau đó. Cả Nectome và Sparks Brain Preservation đều cho biết họ vẫn chưa có khách hàng đầu tiên thuộc nhóm này.
Khả năng mô phỏng tâm trí cũng làm sâu thêm câu hỏi về mức quyền hạn nên trao cho hệ thống thông minh. Tranh luận hiện nay về việc trí tuệ nhân tạo có thể đe dọa con người hay không mới chủ yếu liên quan đến phần mềm độc lập, chưa chạm tới tình huống một hệ thống tuyên bố mang ký ức của một người đã mất.
Vỏ não tổng hợp kết nối với đám mây
Vỏ não tổng hợp là ý tưởng kết nối tế bào thần kinh sống với phần cứng và tài nguyên điện toán trên đám mây. Giao diện lai sinh học đã cho thấy tế bào nuôi trên vi mạch có thể hòa vào mạng thần kinh của động vật. Việc dùng kết nối này để chuyển ý thức sang phần cứng vẫn chỉ là giả thuyết.
Nhà tương lai học Ray Kurzweil cho rằng một bước tiến quan trọng của tiến hóa là sự xuất hiện của vỏ não mới, lớp mỏng ngoài cùng giúp con người làm toán và nhận dạng quy luật. Ông dự đoán bước tiếp theo có thể là những rô bốt siêu nhỏ kết nối tế bào não với một vỏ não tổng hợp trên đám mây.
Giao diện lai sinh học
Theo MIT Technology Review, Science Corporation tại California giới thiệu một giao diện não và máy tính lai sinh học vào năm 2024. Thiết bị gồm các tế bào thần kinh được nuôi trên một vi mạch số. Khi đặt lên não động vật, những tế bào này phát triển các sợi trục dài và mảnh, sau đó hòa vào mạng lưới tế bào thần kinh sẵn có. Kết quả là máy tính và não có thể giao tiếp hai chiều bằng tín hiệu của chính hệ thần kinh.
Công nghệ đó có thể tạo ra thiết bị cấy ghép điều khiển tế bào não sản xuất dopamine để điều trị bệnh Parkinson. Max Hodak, tổng giám đốc Science Corporation, còn xem nó như một bộ phận não mới và so sánh thiết bị với một dây thần kinh sọ lớn nằm bên ngoài cơ thể.
Từ thiết bị cấy ghép đến bộ não nhân tạo
Một giao diện như vậy có thể trở thành đầu nối giữa não sống và vỏ não điện toán trên đám mây. Một số doanh nhân còn hình dung việc liên tục bổ sung thành phần lai sinh học sẽ dần biến não thành cỗ máy không lão hóa.
Daniel Burger, người sáng lập công ty Eightsix Science, cho rằng con đường này có thể phải kết hợp nhiều kỹ thuật. Tên công ty nhắc đến 86 tỷ tế bào thần kinh trong não người. Theo Burger, não có thể cần được duy trì trong bể để kỹ sư thần kinh dễ tiếp cận, sau đó từng phần mô sẽ được thay bằng bộ phận lai sinh học.
Mục tiêu cuối cùng là chuyển tâm trí sang một bộ não nhân tạo mà không làm gián đoạn cảm giác liên tục của bản thân. Burger không tin rằng quy trình quét, lưu trữ và mô phỏng thông thường sẽ tạo ra ý thức. Ông hình dung một quá trình thay não dần dần cho đến khi tâm trí tồn tại trên phần cứng, không còn cần cơ thể sinh học và có thể được sao lưu tại nhiều trung tâm dữ liệu trên thế giới.
Ranh giới giữa một con người và bản sao
Cả sáu ý tưởng đều gặp cùng một câu hỏi chưa có phép thử giải quyết. Nếu ký ức, cách nói và phản ứng được giữ lại nhưng vật chất của bộ não đã thay đổi, thực thể còn lại có phải là con người ban đầu hay không? Ghép đầu cố giữ nguyên não. Thay mô từng phần cố giữ sự liên tục. Bản sao tâm trí và tải não chấp nhận khả năng tạo ra một thực thể mới giống bản gốc. Vỏ não tổng hợp tìm cách tránh điểm đứt gãy bằng cách chuyển đổi khi con người vẫn còn sống.
Chưa có bằng chứng cho thấy bất kỳ phương án nào trong sáu ý tưởng có thể bảo toàn ý thức con người. Giá trị thực tế hơn có thể đến từ thuốc thử trên não người được duy trì ngoài cơ thể và mô ghép phục hồi tổn thương do đột quỵ. Các khả năng khác gồm giao diện hỗ trợ bệnh nhân Parkinson hoặc phần mềm lấy cảm hứng từ bản đồ thần kinh của ruồi. Những kết quả đó cần được tách khỏi lời hứa về sự bất tử. Độc giả cũng cần thận trọng khi đánh giá các tuyên bố quanh trí tuệ nhân tạo giọng nói.
Nếu quan tâm đến tương lai của não bộ và trí tuệ nhân tạo, bạn có thể tiếp tục theo dõi những nghiên cứu được kiểm chứng trước khi xem bất kỳ lời hứa bất tử nào là sự thật.
