Phát hiện chính
Theo MIT Technology Review, chính phủ Mỹ muốn chi 30,3 triệu USD trong năm năm. Khoản tiền này dùng để phát triển máy phát hiện nói dối bằng trí tuệ nhân tạo. Chương trình tập trung vào thuật toán chấm điểm và cảm biến từ xa, nhưng cấu hình cụ thể chưa được công bố. Giới nghiên cứu cảnh báo chưa có dấu hiệu nào luôn chứng minh một người đang nói dối. Kyri Kotsoglou, giáo sư tại Trường Luật Northumbria, gọi việc kết hợp AI với máy đo đa ký là “điều tệ nhất của cả hai phía”.
Nội dung
Polygraph+ hoạt động thế nào và vì sao bị nghi ngờ?
Polygraph+ sẽ tập trung vào thuật toán chấm điểm dùng AI và cảm biến không tiếp xúc, nhưng công nghệ cụ thể của chương trình chưa được công bố. Nhịp tim, nhịp thở, nhiệt độ da mặt và chuyển động đầu chỉ là những manh mối từ các nguyên mẫu thuộc một dự án trước đó. Trở ngại cốt lõi vẫn là thiếu một dấu hiệu sinh lý có thể chứng minh lời nói dối ở mọi người và trong mọi tình huống.
Theo MIT Technology Review, chương trình còn được gọi là Polygraph Next và xuất hiện trong đề nghị ngân sách của Bộ Quốc phòng Mỹ cho năm tài khóa 2027. Tài liệu này chưa được Quốc hội phê chuẩn. Chương trình dự kiến nhận 30,3 triệu USD trong năm năm. Mục tiêu là hiện đại hóa công nghệ kiểm tra bằng máy đo đa ký và đánh giá độ đáng tin cậy.
Cơ quan Phản gián và An ninh Quốc phòng Mỹ, đơn vị thực hiện kiểm tra lý lịch cho chính phủ liên bang, sẽ điều hành dự án. Công nghệ mới được định hướng cho việc thẩm tra ứng viên và phát hiện mối đe dọa nội bộ. Tuy nhiên, cơ quan này chưa cho biết hệ thống cụ thể nào sẽ được sử dụng và không trả lời đề nghị cung cấp thêm thông tin của MIT Technology Review.
Bối cảnh của đề xuất Polygraph+
Đề xuất được đưa ra khi căng thẳng trong Bộ Quốc phòng Mỹ gia tăng. Dưới thời Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth, Lầu Năm Góc sử dụng máy đo đa ký nhiều hơn để truy tìm nguồn của các vụ rò rỉ thông tin bị cáo buộc cho báo chí. Theo New York Times, khoảng 50 sĩ quan thuộc Bộ Tham mưu Liên quân đã phải làm bài kiểm tra vào tháng 9, sau khi báo chí đưa tin kho vũ khí của Mỹ suy giảm trong cuộc chiến với Iran.
Polygraph+ tập trung vào hai hướng. Hướng thứ nhất là các thuật toán chấm điểm dùng trí tuệ nhân tạo và học máy. Hướng thứ hai là cảm biến từ xa, tức thu thập chỉ số sinh lý mà không cần gắn thiết bị lên cơ thể người được kiểm tra.
Các nguyên mẫu trước đây gợi ý điều gì?
Một dự án trước đó cung cấp manh mối về những công nghệ có thể được xem xét, nhưng không xác nhận cấu hình của Polygraph+. Theo MIT Technology Review, năm 2023, Đơn vị Đổi mới Quốc phòng Mỹ tổ chức tiếp nhận đề xuất từ các công ty có sản phẩm phát hiện hành vi lừa dối. Đơn vị này chọn Presage Technologies và Altec Research phát triển nguyên mẫu.
Trong dự án trước đó, Presage Technologies tuyên bố có thể đo nhịp tim và nhịp thở bằng máy quay thông thường. Nguyên mẫu của Altec Research theo dõi chuyển động đầu, nhiệt độ da mặt và hoạt động của lỗ chân lông. Chưa có thông tin xác nhận Polygraph+ sẽ sử dụng những phép đo này. Hai công ty không trả lời đề nghị bình luận, còn Đơn vị Đổi mới Quốc phòng Mỹ từ chối bình luận.
Máy đo đa ký truyền thống đo những gì?
Theo MIT Technology Review, máy đo đa ký hiện nay vẫn dựa trên các nguyên tắc gần như không thay đổi kể từ khi thiết bị được phát minh vào thập niên 1920. Người kiểm tra theo dõi huyết áp, mạch, nhịp thở và lượng mồ hôi. Sau đó, họ so sánh phản ứng sinh lý trước câu hỏi cơ sở như “Bầu trời có màu xanh không?” với câu hỏi mục tiêu như “Bạn đã bao giờ phạm tội chưa?”.
Chính phủ liên bang Mỹ thực hiện hàng chục nghìn bài kiểm tra như vậy mỗi năm để sàng lọc nhân viên. Tuy nhiên, giá trị khoa học của máy đo đa ký nhiều lần bị bác bỏ. Kết quả kiểm tra cũng hiếm khi được tòa án chấp nhận. Theo MIT Technology Review, Văn phòng Đánh giá Công nghệ của Quốc hội Mỹ kết luận năm 1983 rằng bằng chứng ủng hộ việc dùng máy đo đa ký để sàng lọc nhân viên rất hạn chế. Theo MIT Technology Review, năm 2003, Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Mỹ nhận định bằng chứng về hiệu quả của công nghệ này “yếu ngay cả khi đánh giá theo hướng có lợi nhất”.
Độ chính xác và nguy cơ sai sót
MIT Technology Review dẫn một nghiên cứu về khả năng nhận biết lời nói dối của con người. Không có hỗ trợ kỹ thuật, tỷ lệ nhận biết chỉ nhỉnh hơn một nửa. Hiệp hội Máy đo đa ký Mỹ tuyên bố thiết bị đạt độ chính xác từ 80% đến 94%. Tuy nhiên, báo cáo năm 2003 của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Mỹ cảnh báo ngay cả một phép sàng lọc đạt mức đó vẫn có thể tạo ra rất nhiều sai sót.
Bộ Quốc phòng Mỹ có 2,8 triệu nhân sự. Theo phân tích trong báo cáo của MIT Technology Review, một hệ thống không hoàn hảo khi áp dụng ở quy mô này có thể khiến hàng chục nghìn người bị cáo buộc sai.
Việc diễn giải kết quả còn phụ thuộc nhiều vào người kiểm tra. Những người khác nhau có thể đưa ra kết luận rất khác nhau từ cùng loại tín hiệu, trong khi người thuộc các nhóm thiểu số dễ bị đánh giá là đang lừa dối hơn. Polygraph+ là một đề xuất ứng dụng AI trong hoạt động bảo mật để hỗ trợ thẩm tra ứng viên và phát hiện mối đe dọa nội bộ.
Người được kiểm tra có thể đối phó ra sao?
Người được kiểm tra còn có thể học biện pháp đối phó. Một cách thường gặp là cố tình làm tăng phản ứng sinh lý trước câu hỏi cơ sở, chẳng hạn giẫm lên một chiếc ghim giấu trong giày. Sophie van der Zee, phó giáo sư nghiên cứu hành vi lừa dối tại Đại học Erasmus Rotterdam, nói: “Nếu biết nó hoạt động như thế nào, bạn có thể đánh bại nó”.
Theo van der Zee, tác động lớn nhất của máy đo đa ký là sự răn đe. Một số người thú nhận trước khi bài kiểm tra bắt đầu. Bà nói hiệu ứng này chỉ tồn tại khi mọi người tin rằng máy đo đa ký thực sự có tác dụng.
Vì sao các máy phát hiện nói dối vẫn thiếu tin cậy?
Trong nhiều thập niên, các nhóm nghiên cứu đã thử camera nhiệt, thiết bị theo dõi đồng tử và máy quét não. Chưa phương pháp nào tạo ra kết quả đáng tin cậy bên ngoài phòng thí nghiệm. Trở ngại nằm ở chỗ không có một dấu hiệu nói dối duy nhất đúng với mọi người trong mọi tình huống. Theo cách nói của van der Zee, “vẫn chưa có chiếc mũi Pinocchio nào”.
AI có thể cải thiện máy đo đa ký không?
Trí tuệ nhân tạo về lý thuyết có thể phát hiện những mẫu trong dữ liệu mà người kiểm tra bỏ sót. Các thuật toán cũng có thể kết hợp nhiều loại tín hiệu để tạo ra một điểm số tổng hợp khó bị qua mặt hơn. Van der Zee cho biết phát hiện nói dối thường tìm kiếm ba yếu tố: căng thẳng sinh lý, tải nhận thức và nỗ lực có ý thức nhằm che giấu lời nói dối. Máy đo đa ký hiện tại mới xử lý một yếu tố.
Bà nhận định khả năng thành công có thể tăng khi các phương pháp tiếp cận đồng thời cả ba hướng. Tuy vậy, cách làm này không mới. Theo MIT Technology Review, trong thập niên 2000, các nhà nghiên cứu tại Đại học Manchester Metropolitan phát triển Silent Talker, hệ thống tạo điểm số lừa dối từ hình ảnh quay phim. Công nghệ này sau đó được đưa vào iBorderCtrl, chương trình thử nghiệm do Liên minh châu Âu tài trợ.
Tại Mỹ, dự án AVATAR kết hợp theo dõi mắt, phân tích giọng nói và nhận diện chuyển động cơ thể để sử dụng tại cửa khẩu. Silent Talker, iBorderCtrl và AVATAR đều dần biến mất mà không chứng minh được độ tin cậy lâu dài.
Kotsoglou cho rằng việc kết hợp trí tuệ nhân tạo với máy đo đa ký đặt thêm sự bất định lên một phương pháp vốn thiếu tính hợp lệ. Theo ông, đây là nỗ lực sai hướng nhằm biến một vấn đề phức tạp thành thứ có vẻ hữu hình.
Vì sao điểm số AI chưa giải quyết được vấn đề?
Học máy có thể tìm thấy những mẫu sinh lý chưa từng được nhận biết, nhưng điều đó không có nghĩa các mẫu ấy chứng minh một người đang nói dối. Hệ thống thiếu dữ liệu chuẩn để xác định câu trả lời nào thực sự đúng hoặc sai. Tài liệu về Polygraph+ chỉ mô tả thuật toán chấm điểm cho hoạt động thẩm tra và phát hiện mối đe dọa nội bộ, không đề cập mức quyền nên trao cho AI trong trung tâm vận hành an ninh.
Marion Oswald, giáo sư luật từng viết cùng Kotsoglou về máy đo đa ký trong hệ thống tư pháp, nói: “Ngay cả khi bạn có mọi hồ sơ kiểm tra bằng máy đo đa ký trên thế giới, bạn vẫn không biết những bài kiểm tra đó đúng hay không”. Bà lo rằng công nghệ mới sẽ tiếp tục được dùng như một công cụ gây áp lực tâm lý hơn là một phương pháp khoa học.
Oswald cho rằng dự án phản ánh mối lo của chính quyền hiện tại về rò rỉ thông tin và sự thiếu trung thành. Theo bà, phát hiện nói dối đang được dùng để đe dọa, gây sức ép và buộc người khác thú nhận, thay vì thu thập thông tin thực sự có giá trị.
Hãy tiếp tục theo dõi Sine để cập nhật cách AI được đưa vào các quyết định an ninh có ảnh hưởng trực tiếp đến con người.
