Nội dung chính
Công nghệ đảo tuổi bằng tái lập trình gen đã giúp dây thần kinh thị giác của chuột mọc trở lại. Phương pháp này cũng khôi phục phản ứng với ánh sáng sau tổn thương. Một liệu pháp gần như tương tự, mang tên ER-100, đã bước vào thử nghiệm trên người vào năm 2026. Tuy nhiên, thử nghiệm này chưa chứng minh công nghệ có thể phục hồi thị lực ở người.
Yuancheng (Ryan) Lu, 34 tuổi, nghiên cứu liệu pháp gen nhằm ngăn mất thị lực do tuổi tác. Theo MIT Technology Review, tình trạng mất thị lực do tuổi tác xuất hiện trong gia đình ông. Theo câu chuyện được kể lại trong gia đình Lu, một người bà cô hoặc bà dì ở Trung Quốc đã thiệt mạng khi qua đường vì không nhìn thấy xe đang lao tới. Kết quả xét nghiệm 23andMe của Lu cũng phát hiện một đột biến liên quan đến thoái hóa điểm vàng. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực ở người cao tuổi.
Lu đeo kính đổi màu khi ra nắng vì ánh sáng mạnh là một yếu tố làm tăng nguy cơ. Nghiên cứu của ông tập trung vào liệu pháp gen nhằm ngăn mất thị lực do tuổi tác, đồng thời sử dụng mắt như một hệ thống để tìm hiểu quá trình lão hóa và trẻ hóa tế bào.
Từ dây thần kinh bị tổn thương đến thị lực phục hồi
Theo MIT Technology Review, năm 2018 Lu thử tái lập trình tế bào trong dây thần kinh thị giác của chuột đã bị làm tổn thương. Cũng theo bài viết này, sau 16 ngày, các sợi thần kinh bắt đầu mọc trở lại. Những phép thử hành vi sau đó cho thấy chuột có thể theo dõi các thanh ánh sáng chuyển động. Đây là dấu hiệu cho thấy khả năng nhìn đã phục hồi.
Khi thực hiện thí nghiệm, Lu đang làm tiến sĩ tại Trường Y Harvard. Nhóm nghiên cứu đưa một liệu pháp gen vào tế bào nhằm trả chúng về trạng thái trẻ hơn sau khi làm tổn thương dây thần kinh khiến chuột mất thị lực.
Dưới kính hiển vi, các sợi trục thần kinh mọc lại hiện lên như những nhánh màu cam mảnh. David Sinclair, nhà khoa học nghiên cứu tuổi thọ và là người đứng đầu phòng thí nghiệm khi đó, nhận được những hình ảnh đầu tiên từ Lu. Khi Lu hỏi ông nhìn thấy gì, Sinclair trả lời: “Tôi nhìn thấy tương lai.”
Nhóm nghiên cứu tiếp tục đặt chuột trong một hộp có các thanh ánh sáng chuyển động. Chuột có thể theo dõi sự thay đổi của ánh sáng, cho thấy tác động của liệu pháp không chỉ xuất hiện dưới kính hiển vi mà còn liên quan đến chức năng thị giác.
Liệu pháp ER-100 bước vào thử nghiệm trên người
ER-100 là liệu pháp gen gần như giống với phương pháp Lu từng phát triển cho chuột. Ngày 9 tháng 6 năm 2026, Life Biosciences thông báo đã tiêm liệu pháp vào mắt một người mắc bệnh tăng nhãn áp. Đây là bước đánh giá trên người, chưa phải bằng chứng về khả năng phục hồi thị lực.
Sinclair là đồng sáng lập Life Biosciences, còn Lu sở hữu một phần lợi ích nhỏ trong công ty. Theo Sinclair, liệu pháp được đưa vào thử nghiệm hầu như không thay đổi so với phiên bản Lu xây dựng khi còn là nghiên cứu sinh.
Tài liệu hiện có chưa chứng minh hiệu quả hoặc độ an toàn của phương pháp trên người. Sự chú ý dành cho ER-100 phản ánh kỳ vọng rộng hơn đối với thuốc và công nghệ chống lão hóa, chủ đề cũng xuất hiện trong bản tin công nghệ về thuốc chống lão hóa của Sine.vn.
Tái lập trình tế bào hoạt động như thế nào
Tái lập trình tế bào sử dụng các gen để đưa tế bào trưởng thành về trạng thái trẻ hơn. Lu áp dụng ba gen OSK thay vì bộ bốn gen OSKM. Ông loại Myc, hay gen M, vì thành phần này có khả năng cao nhất gây ra những thay đổi nguy hiểm như ung thư.
Phương pháp này mô phỏng quá trình thiết lập lại tuổi sinh học diễn ra trong phôi. ADN thừa hưởng từ cha mẹ được làm sạch và thiết lập lại, nhờ đó trẻ sơ sinh bắt đầu cuộc đời với các tế bào trẻ thay vì mang tuổi của tế bào cha mẹ.
Theo MIT Technology Review, năm 2006 các nhà nghiên cứu Nhật Bản chứng minh rằng bốn gen chủ chốt có thể kích hoạt quá trình tái lập trình trong phòng thí nghiệm. Bốn gen này được gọi tắt là OSKM. Khi áp dụng cho một tế bào lấy từ người 100 tuổi, chúng có thể biến nó thành tế bào gốc hoạt động như tế bào lấy từ phôi.
Tái lập trình hoàn toàn cũng có thể khiến tế bào mất bản sắc ban đầu. Lu rút bộ bốn gen xuống còn OSK để kiểm soát tác động. Mắt là nơi phù hợp cho thử nghiệm ban đầu vì tương đối dễ tiếp cận, còn dây thần kinh thị giác cho phép nhóm nghiên cứu quan sát cả sự tái tạo mô lẫn thay đổi chức năng.
Theo MIT Technology Review, kết quả được công bố trên tạp chí Nature vào năm 2020. Công trình này góp phần thúc đẩy đầu tư vào các công ty nghiên cứu tái lập trình và y học chống lão hóa, trong đó có Altos Labs và NewLimit.
OSK chưa phải lời giải chung cho lão hóa
OSK cho thấy tuổi phân tử có thể được đảo ngược trong một số tế bào, nhưng phương pháp vẫn gây độc đối với nhiều loại tế bào. Các cơ chế thúc đẩy lão hóa cũng khác nhau giữa từng loại mô. Vì vậy, một liệu pháp duy nhất khó có thể xử lý toàn bộ tổn thương do tuổi tác.
Trong sáu năm sau kết quả ban đầu, Lu tiếp tục tìm hiểu OSK hoạt động ra sao bên trong tế bào. Cơ chế này vẫn phức tạp, còn các yếu tố gây lão hóa khác nhau giữa từng loại tế bào. Ông gọi hướng nghiên cứu này là thế hệ liệu pháp trẻ hóa tiếp theo.
Cơ chế riêng của từng loại tế bào
Năm 2026, Lu xác định được một gen có nhiệm vụ bảo vệ võng mạc trước tổn thương do các gốc tự do. Theo bài viết gốc, đây là nguyên nhân chính của thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác. Phát hiện này củng cố hướng nghiên cứu các cơ chế riêng của mắt thay vì chỉ dựa vào tái lập trình trên diện rộng.
Sinclair tin rằng con người có thể sống đến 200 tuổi, nhưng Lu không đồng ý. Lu cho rằng cơ thể gặp quá nhiều dạng hư hại khác nhau khi già đi. Với ông, OSK là bằng chứng cho thấy việc đảo ngược tuổi phân tử có thể thực hiện được, chưa phải giải pháp toàn diện cho lão hóa.
Theo lời Lu được ghi lại, khái niệm trẻ hóa từng gặp nhiều phản đối trong giới nghiên cứu. Công trình trên dây thần kinh thị giác đã góp phần thay đổi cuộc thảo luận bằng cách cho thấy tuổi phân tử không nhất thiết chỉ chuyển động theo một chiều. Việc chuyển nguyên lý đó thành phương pháp điều trị an toàn vẫn cần thêm nghiên cứu và dữ liệu từ thử nghiệm trên người.
Độc giả có thể theo dõi các nghiên cứu liên quan trong bản tin về thuốc chống lão hóa trên Sine.vn.
