Nông nghiệp lệ thuộc nhiên liệu hóa thạch vì khí tự nhiên giữ hai vai trò. Khí này cung cấp năng lượng và là nguyên liệu để sản xuất amoniac, một thành phần quan trọng của phân bón. Khi giá khí tăng hoặc chuỗi cung ứng bị gián đoạn, chi phí phân bón có thể tăng theo. Điều này gây áp lực lên thu nhập của nông dân và giá thực phẩm.
Theo MIT Technology Review, xung đột tại Iran, gián đoạn thương mại và giá khí tự nhiên cao đã khiến thị trường phân bón biến động mạnh trong năm 2026. Với độc giả Việt Nam, diễn biến này cho thấy tác động từ một khu vực xa vẫn có thể truyền sang chi phí sản xuất lương thực. Thị trường năng lượng và chuỗi cung ứng quốc tế là hai đường truyền chính.
Nội dung về giá khí tự nhiên và phân bón
Giá khí tự nhiên tác động đến phân bón theo hai hướng: làm tăng chi phí vận hành nhà máy và tăng giá nguyên liệu sản xuất amoniac. Vì vậy, phân bón phản ứng trực tiếp hơn với thị trường nhiên liệu hóa thạch so với nhiều loại hàng hóa chỉ chịu ảnh hưởng từ chi phí vận chuyển.
Theo báo cáo về tác động của xung đột đối với thương mại và phát triển được MIT Technology Review dẫn lại, giá khí tự nhiên tăng trong những tháng gần đây đã kéo giá phân bón tăng theo. Báo cáo cũng cho biết khoảng một phần ba lượng phân bón vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Hoạt động thương mại tại đây gần như bị đình lại vì xung đột.
Việc tuyến hàng hải này đóng cửa có thể khiến một số quốc gia nghèo nhất khó tiếp cận phân bón hơn. Mỹ chủ yếu đáp ứng nhu cầu phân đạm bằng sản xuất trong nước nhưng vẫn nhập một phần từ vùng Vịnh Ba Tư. Ngay cả thị trường có năng lực sản xuất nội địa lớn cũng không hoàn toàn tách khỏi biến động khu vực.
Sản xuất phân bón tạo ra khoảng 2% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, theo số liệu MIT Technology Review nêu trong bài gốc. Sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch vì thế tạo ra cả rủi ro chi phí lẫn áp lực khí hậu.
Urê từng vượt 850 USD mỗi tấn
Giá urê đã vượt 850 USD mỗi tấn tại một thời điểm trong tháng 4 năm 2026. Mức giá này cao hơn 80% so với trước xung đột và là mức cao nhất kể từ năm 2022. Cú sốc năng lượng và gián đoạn sản xuất có thể truyền nhanh sang thị trường phân bón.
Các con số trên đến từ phân tích của Viện Phát triển Bền vững Quốc tế được nguồn gốc dẫn lại. Năm 2022 cũng là thời điểm cuộc chiến do Nga tiến hành tại Ukraine đẩy chi phí phân bón lên mức kỷ lục.
Giá urê sau đó đã giảm đáng kể, nhưng triển vọng vẫn khó đoán. Travis Frey, giám đốc công nghệ của Pivot Bio, mô tả chuỗi cung ứng hiện nay là “mất kiểm soát” và biến động hơn trước rất nhiều.
Rủi ro không chỉ nằm ở một đợt tăng giá ngắn hạn. Theo báo cáo của CoBank được MIT Technology Review dẫn lại, giá một số loại phân bón có thể duy trì ở mức cao ít nhất đến năm 2028. Xung đột đã ảnh hưởng hoặc khiến 31 nhà máy amoniac tại Trung Đông đóng cửa hoàn toàn. Con số này chưa bao gồm 20 nhà máy amoniac bị hư hại tại Nga trong những năm gần đây.
Chi phí cuối cùng có thể chuyển sang giá thực phẩm
Tim Schnabel, nhà sáng lập kiêm giám đốc điều hành Switch Bioworks, cho rằng giá phân bón tăng là vấn đề nghiêm trọng vì biên lợi nhuận của nông dân rất mỏng. Bài viết của MIT Technology Review nhận định chi phí đầu vào cao hơn có thể đẩy giá thực phẩm lên và khiến người mua phải trả thêm.
Phân bón không phải khoản chi duy nhất chịu tác động. Theo bài gốc, nông dân Mỹ còn đối mặt với giá dầu diesel tăng mạnh. Chừng nào sản xuất lương thực còn dựa vào phân bón làm từ nhiên liệu hóa thạch, giá thực phẩm vẫn gắn với giá năng lượng.
Đối với Việt Nam, các con số trong bài phản ánh những thị trường và doanh nghiệp được nguồn gốc đề cập. Đây không phải dữ liệu riêng của nông nghiệp trong nước. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa năng lượng, phân bón và lương thực vẫn đáng chú ý với Việt Nam.
Vi sinh vật có thể thay thế một phần phân bón tổng hợp
Phân bón dựa trên vi sinh vật có thể giảm lượng phân bón tổng hợp cần dùng bằng cách cung cấp nitơ cho cây. Số liệu trong bài chỉ cho biết sản phẩm của Pivot Bio hiện thay thế được một phần nhu cầu, chưa thể thay thế hoàn toàn phân bón tổng hợp.
Pivot Bio và Switch Bioworks đang phát triển các loại phân bón thay thế sử dụng vi sinh vật để cung cấp nitơ cho cây. Cách tiếp cận này liên quan trực tiếp đến hướng nghiên cứu về vi sinh vật biến đổi giúp nuôi cây trồng, trong đó vi sinh vật đảm nhiệm một phần vai trò vốn thuộc về phân bón tổng hợp.
Chi phí và khả năng ổn định giá
Pivot Bio cho biết sản phẩm của công ty hiện có khả năng cạnh tranh về chi phí với phân bón hóa học. Vì không dùng khí tự nhiên làm đầu vào, sản phẩm không chịu cùng kiểu tăng giá. Theo Travis Frey, công ty đã điều chỉnh kế hoạch khi chiến tranh tại Iran bắt đầu. Công ty nâng sản lượng dự kiến, giảm giá và cho phép nông dân cố định giá trong ba năm.
Tỷ lệ thay thế theo Pivot Bio
Theo Pivot Bio, sản phẩm của công ty chưa thể thay thế hoàn toàn phân bón tổng hợp. Tùy cây trồng và điều kiện, sản phẩm hiện có thể thay khoảng 25% lượng phân bón tổng hợp. Mục tiêu của công ty là nâng tỷ lệ này lên 40% đến 50% tổng lượng sử dụng.
Các tỷ lệ do Pivot Bio công bố cũng được đặt trong bối cảnh rộng hơn tại bài viết về vi sinh vật dùng cho cây trồng. Theo các số liệu này, sản phẩm của công ty có thể giảm một phần mức lệ thuộc, nhưng chưa thay thế hoàn toàn phân bón truyền thống.
Tách dần lương thực khỏi biến động năng lượng
Giảm lượng phân bón tổng hợp cần dùng có thể làm chi phí nông nghiệp ít nhạy cảm hơn trước biến động giá khí tự nhiên. Các giải pháp vi sinh mới chỉ là bước khởi đầu, nhưng chúng cho thấy sản xuất lương thực có thể giảm dần mức phụ thuộc vào một đầu vào gắn chặt với nhiên liệu hóa thạch.
Schnabel cho rằng xã hội không thể tiếp tục xây dựng nền tảng của chuỗi lương thực trên nhiên liệu hóa thạch. Giá urê, số nhà máy amoniac bị ảnh hưởng và tỷ lệ thay thế hiện nay đều cho thấy một giới hạn. Quá trình chuyển đổi chưa thể diễn ra ngay lập tức. Giảm phụ thuộc đã trở thành một nhu cầu kinh tế bên cạnh mục tiêu khí hậu.
Hãy tiếp tục theo dõi Sine để cập nhật những công nghệ có thể thay đổi cách cây trồng nhận dinh dưỡng và cách nông nghiệp ứng phó với biến động năng lượng.